اخلاق، همیشه وهمه جا، به ویژه در عرصه خطیر سیاست، از اهمیتی استراتژیک و تعیین کننده برخوردار است. با این حال این واقعیت در عرصه انتخاباتی اهمیتی بیش تر و تاثیری افزون تر می یابد.

مراعات اخلاق انتخاباتی از زاوایای مختلف بر انتخابات تاثیر می گذارد. در این میان سه عرصه از دیگر عرصه ها مهم تر و جدی تر است:

- اخلاق برگزاری انتخابات:

مراعات اخلاق انتخاباتی توسط برگزار کنندگان انتخابات به عنوان ضامنی برای برگزاری فرایند چند وجهی و پیچیده انتخابات به شیوه ای اطمینان بخش عمل می کند.

- اخلاق مشارکت کنندگان در انتخابات:

مراعات اخلاق انتخاباتی توسط نامزدهای رقیب به ایجاد فضای سالم گفتگوی انتخاباتی میان رقبا می انجامد و به مثابه ضامنی برای صیانت و حفاظت از فضای سالم انتخاباتی عمل می کند.

- اخلاق مشارکت کنندگان در انتخابات در قبال مردم:

مراعات اخلاق توسط رقبای انتخاباتی به احترام نهادن به رای دهندگان می انجامد و به عنوان ابزاری برای جلوگیری از شخصی شدن و خصوصی گردیدن فرایند انتخابات عمل می نماید. حاصل چنین رویکردی سوق نیافتن و نیل نکردن انتخابات به سمت خواست های شخصی و دعاوی فردی رقبا خواهد بود.

این نوشتار در پی آن است تا وظایف راه سوم (= حزب یا تشکل سیاسی سوم) را در ارتباط با این سه عرصه مهم مراعات اخلاق بیان دارد.

اما پیش از پرداختن به این سه عرصه خطیر لازم است تا منظور خود را از راه سوم بیان داریم.

راه سوم چیست؟ راه سوم کیست؟

در فضای سیاسی ایران با دو طیف اصول گرا و اصلاح طلب مواجه هستیم. هر دو این دو طیف بر این باور پای می فشارند که تماما و کمالا بر حق هستند و جناح مقابل شان در راه اشتباه و در مسیر ناصحیح قرار دارد.

این رویکرد که در ادبیات حزبی از آن با عنوان نگاه مطلق انگارانه حزبی یاد می شود نه با فرهنگ سیاسی انقلاب اسلامی سازگاری دارد و نه با اندیشه مدرن سیاست ورزی.

ریشه های این رویکرد را باید در نگاه های مطلق انگارانه فرهنگ مان جستجو نماییم. محصول چنین رویکردی نیز ایجاد فرایندهای مخاصمه محور در فعالیت های حزبی بوده است.

انقلاب اسلامی، به مثابه بازاندیشی بزرگ ایرانیان در عصر حاضر، در مقابل چنین رویکردی قرار می گیرد و نگاه تفکیک گذارانه و منطق محور را در عرصه های سیاسی و فعالیت های حزبی سفارش می نماید.

راه سوم راهی است که متناسب با اندیشه انقلاب اسلامی و بر اساس شناختی که از مفاهیم جدید حزبی حاصل آورده است با نگاه مطلق انگارانه و سیاه/سفید اندیشانه حزبی عمیقا و اساسا سر ناسازگاری دارد و به این ترتیب خود را در هیچ یک از الگوهای ذهن ساخته اصول گرا/اصلاح طلب محدود و منحصر نمی سازد.

این گرایش بر این باور است که اصول گرایی و اصلاح طلبی مفاهیمی ثابت و انجیلی نیستند که نتوان به بحث و فحص در درون آن ها پرداخته و سره از ناسره شان جدا ساخت.

بلکه این مفاهیم از آن چنان سیالیتی برخوردارند که لازم است به شیوه ای عقلانی و بر اساس رویکرد منطق گرا و مبتنی بر نیازها و نگاه های متناسب با انقلاب اسلامی و گفتمان سازنده آن مورد مداقه و مباحثه واقع شوند و در نهایت به شیوه ای گزینشی و انتخابی مورد تایید واقع گردند.

حاصل آن که ذیل چنین رویکردی این جریان از تن دادن به عناوین اصول گرای صرف یا اصلاح طلب صرف سر باز می زند و، در نگاهی تالیفی، با حمایت از اصطلاح "اصول گرایان اصلاح طلب" که با هوشمندی توسط مقام معظم رهبری توصیه شد می کوشد تا مضمون فعالیت خود را در عنوان خویش نیز مجسم سازد. جمعیت پیشرفت و عدالت ایران اسلامی ظهور حزبی و اجتماعی این اندیشه در ایران معاصر است.

کوتاه سخن آن که بر اساس توضیحات داده شده، می توان اندیشه اصولگرایان اصلاح طلب و جریان حامی آن، یعنی حزب پیشرفت و عدالت ایران اسلامی، را راه سوم در ایران اسلامی امروز دانست.

نکته مهم در جریان انتخابات پیش روی آن است که این جمعیت پس از اعلام عدم کاندیداتوری جناب آقای دکتر قالیباف، عملا از داشتن نامزدی مستقیم و مستقل در انتخابات محروم ماند.

این وضعیت جریان سبب می شود تا وظیفه اخلاقی جریان سوم در قبال انتخابات، در هر یک از سه حوزه اخلاق برگزاری انتخابات، اخلاق مشارکت در انتخابات، اخلاق مشارکت کنندگان در انتخابات در قبال مردم با لحاظ عدم حضور مستقیم جمعیت در انتخابات طرح گردد.

این عدم حضور، طبعا، گویای ذی نفع نبودن جریان در فرایندهای مستقیم انتخاباتی و بی طرف بودن اخلاقی آن نسبت به جریان های در حال رقابت است.

در ادامه شیوه رویکرد جریان سوم به انتخابات را در سه عرصه یاد شده، به اجمال، توصیف نموده و توضیح می دهیم.

درست است که جریان سوم نه برگزار کننده انتخابات است و نه مشارکت کننده مستقیم در آن با حضور نامزدی مشخص از جانب خود، ولی این دلیل نمی شود که از وظیفه ای اخلاقی، به مثابه یک حزب و جمعیت سیاسی، در ارتباط با این حوزه برخوردار نباشد.

اصولا نظارت عمومی بر برگزار کنندگان و مشارکت کنندگان در انتخابات مقوله هایی بسیار مهم و جدی هستند که اگر در چارچوب اهمیت شان مورد توجه قرار نگیرد فرایند انتخابات را دچار ضعف خواهد نمود.

به عبارت بهتر در فراغ نظارت جریان سوم برای انتخابات، این فرایند سیکلی معیوب خواهد بود که در عمل به ایجاد کارویژه های مد نظر از نظام انتخاباتی موثر منجر نخواهد شد.

وظیفه اخلاقی جریان سوم در حوزه انتخابات شامل دو عرصه مهم می شود:

- رصد کردن جزء به جزء شرایط سیاسی:

با توجه به جایگاه گفتمانی و اجتماعی جریان سوم و عدم وابستگی آن به احزاب قطبی و درگیر در عرصه انتخابات، این جریان از پوزیشن سیاسی منحضر به فرد و معتبری برای رصد فرایند در حال انجام انتخابات به مثابه ناظر مستقل اما حرفه ای اجتماعی و سیاسی برخوردار است.

این جریان باید بتواند به شیوه ای موثر در دو حوزه تقویت نظارت عمومی بر برگزار کنندگان و ایجاد فضای نظارت اخلاقی بر مشارکت کنندگان وکاندیداهای انتخاباتی سهمی موثر در ایجاد فضای اخلاق حسنه انتخاباتی ایفاء نماید.

- اعلام مواضع و توضیح اصول اخلاق صحیح:

با توجه به جایگاه، نوع گفتمان و عدم حضور مستقیم در انتخابات، جریان سوم از قابلیتی تقریبا بی نظیر برای توضیح استانداردهای اخلاق سیاسی مناسب در برگزاری انتخابات برخوردار است.

از این روی و با لحاظ این واقعیت این جریان باید به شیوه ای فعالانه عمل نماید و محدوده فعالیت اخلاقی خود را منحصر به رویکردهای نظارتی و انفعالی ننماید.

چرا که شیوه صحیح مشارکت اخلاقی در انتخابات، علاوه بر رویکرد نظارتی و منفعلانه، جهت گیری فعالانه و سازنده در ایجاد و گسترش فضای اخلاقی انتخاباتی صحیح نیز هست. ذیل چنین رویکردی لازم است تا این جریان مرتبا اخلاق حسنه انتخاباتی را گوشزد نماید و مکررا فضای انتخاباتی را با طرح شیوه های صحیح رفتار انتخاباتی تحت تاثیر قرار دهد و بر غنای فکری و شناختی آن بیافزاید.

با لحاظ موارد مورد اشاره باید گفت که حضور موثر جریان سوم در عرصه اخلاقی انتخابات آن را به مثابه فرصتی جدی طرح می کند که به شیوه ای حرفه ای و سیاست شناسانه، در جهت تولید و گسترش فضای اخلاقی انتخاباتی سالم موثر واقع می شود.

نتیجه آن که اکنون که جمعیت پیشرفت و عدالت ایران اسلامی به شیوه ای مستقیم در انتخابات به معرفی نامزد دست نزده است، جایگاه این جریان به مثابه "طرف بی طرف" در انتخابات بر وزن اخلاقی آن افزوده است و امکان حضور موثر تر و تاثیرگذار تر آن را در موازنه های اخلاقی انتخابات، بیش از هر زمان دیگر، فراهم آورده است.